Flamenco palos uitgelegd

Drie kunsten en een hartslag

UNESCO omschrijft flamenco als een artistieke expressie die zang, dans en gitaarspel samensmelt. De Spaanse woorden zijn cante voor de zang, baile voor de dans en toque voor de gitaar. Andalusië in het zuiden van Spanje is het hartland, met wortels in Murcia en Extremadura. UNESCO plaatst de vorm op haar lijst van immaterieel cultureel erfgoed, waar deze in 2010 werd ingeschreven. Achter alle drie de kunsten zit de compás, de ritmische cyclus die een stuk bijeenhoudt.

Wat een palo is

Een palo is een flamencostijl, en het Wikipedia-artikel over flamenco legt uit dat palos van elkaar te onderscheiden zijn door hun ritmische patroon, toonaard, akkoordprogressie, versvorm en plaats van herkomst. Het telt meer dan 50 verschillende palos. Sommige worden gezongen zonder begeleiding, terwijl andere de gitaar of een andere ondersteuning hebben. Je hoeft ze in de zaal niet te benoemen. Het is voldoende om op te merken dat sommige stukken langzaam en zwaar aanvoelen en andere snel en helder.

De cyclus van twaalf tellen

Veel palos tellen een cyclus van twaalf tellen, waarbij de accenten op verschillende plaatsen vallen. Het artikel beschrijft drie soorten twaalftelsritme: soleá, seguiriya en bulería. De soleá wordt beschouwd als een basisvorm. De seguiriya begint haar telling vanaf een andere tel. De bulería is de snelle. Wanneer je het publiek in een terugkerend patroon hoort klappen, markeren zij deze cyclus, en het voetenwerk van de danser landt op dezelfde accenten.

Bulerías, de levendige afsluiter

De bulerías wordt beschreven als de emblematische palo van de flamenco. Het is een snel twaalftelsritme dat in de 19e eeuw ontstond onder de Roma van Jerez, oorspronkelijk als een vlugge, opgewekte afsluiting van langzamere stukken. Het sluit vaak een flamenco-bijeenkomst af, begeleid door krachtig dansen en stampen. Als een voorstelling toewerkt naar een levendig slotnummer waarbij de hele cast meeklapt, is dit de ritmefamilie waaruit het hoogstwaarschijnlijk put, hoewel geen enkele palo voor een bepaalde avond kan worden beloofd.

De stem

In de beschrijving van UNESCO wordt de cante gezongen door mannen en vrouwen, bij voorkeur zittend, zonder achtergrondzangers. De teksten zijn kort en eenvoudig en kunnen verdriet, vreugde, tragedie, juichen of angst dragen. De zanger wordt een cantaor genoemd, een woord dat de Andalusische manier van spreken weerspiegelt. De Koninklijke Spaanse Academie, aangehaald in het artikel, definieert cante jondo als het diepste en meest oprechte Andalusische lied. Vaak hoor je de cante voordat de danser opkomt.

De gitaar

UNESCO merkt op dat toque, de kunst van het gitaarspelen, al lang voorbij zijn eerste rol als begeleiding is gegaan. De flamencogitaar is lichter dan een klassieke gitaar, met een smaller lichaam en een lagere klank die de zanger niet overstemt. Gitaristen zitten vaak met gekruiste benen en houden de hals bijna horizontaal. Technieken zijn onder meer tokkelen, rasgueado genoemd, en tikken op het klankblad, golpe genoemd. In een kleine ruimte zonder microfoons hoor je dit alles rechtstreeks.

De dans

Het artikel beschrijft baile als bekend om zijn emotionele intensiteit, een trotse houding, expressief gebruik van de armen en ritmisch stampen. Het is geen tapdans: het voetenwerk dient het ritme en het lied. UNESCO voegt toe dat de techniek kan verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke dansers, met zwaarder gebruik van de voeten in de ene traditie en zachtere beweging in de andere. Stijlen variëren van geïmproviseerde solodans dicht bij de gitano-traditie tot de meer formele klassieke flamenco van dansgezelschappen.

Palmas, jaleo en duende

Palmas is handgeklap, en wanneer er geen gitarist is, kunnen ze de compás alleen gaande houden. Jaleo is de aanmoediging die de cast roept, waaronder de kreet olé. Duende is moeilijker vast te pinnen: de Koninklijke Spaanse Academie, aangehaald in het artikel, noemt het een mysterieuze en onuitsprekelijke charme. De dichter Federico García Lorca schreef er een lezing over. Als publiek neem je deel door simpelweg stil te zijn tijdens het zingen en te applaudisseren daarna.

Blijde en treurige stijlen

De uitbater van Casa de la Memoria zegt dat de voorstellingen blijde en treurige stijlen mengen en elke dag een ander programma brengen. Er wordt niet vermeld welke palos een bepaalde datum zal bevatten, dus beschouw de bovenstaande vormen als een vocabulaire rather dan als een belofte. Na één avond zult u waarschijnlijk het verschil horen tussen een snel, helder stuk en een langzaam, zwaar stuk, zonder enige hulp van een programmatoelichting.

Lees verder: Tickets voor Casa de la Memoria